احتمال گسترش مجدد درگیری نظامی میان ایران و آمریکا، موضوع امنیت زیرساخت‌های ارتباطی خلیج فارس را به یکی از ابعاد مهم معادلات راهبردی منطقه تبدیل کرده است.
به گزارش خبرگزاری مهر؛ احتمال گسترش مجدد درگیری نظامی میان ایران و آمریکا، موضوع امنیت زیرساخت‌های ارتباطی خلیج فارس را به یکی از ابعاد مهم معادلات راهبردی منطقه تبدیل کرده است. در شرایطی که کشورهای حاشیه خلیج فارس طی سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری گسترده‌ای برای تبدیل‌شدن به مراکز منطقه‌ای هوش مصنوعی، پردازش ابری و خدمات مالی دیجیتال صورت داده‌اند، تهدید کابل‌های زیردریایی اینترنت می‌تواند هزینه‌های اقتصادی و فناورانه جنگ را به حوزه‌هایی فراتر از تأسیسات نظامی و انرژی وارد کند.
بر اساس گزارش‌های منتشر شده، سردار یدالله جوانی، معاون سیاسی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، در گفت‌وگو با شبکه العالم در خصوص واکنش جمهوری اسلامی ایران به حملات احتمالی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه زیرساخت‌های کشور هشدار داده و اعلام کرده بود: «در صورت هدف قرار گرفتن زیرساخت‌های ایران، کابل‌های اینترنتی در تنگه هرمز هدف قرار خواهند گرفت.»
وبگاه خبری رویترز در گزارشی به تاریخ ۲۳ اکتبر (۱ آبان) مدعی شد که تهران برای هدف قرار دادن کابل‌های ارتباطی زیردریایی خلیج فارس در صورت آغاز مجدد حملات آمریکا و اسرائیل برنامه‌هایی تهیه کرده است. بر اساس این گزارش اهمیت اظهارات اخیر صرفاً در احتمال آسیب‌دیدن کابل‌ها نیست و مواردی چون جلوگیری از تعمیر زیرساخت‌های آسیب‌دیده نیز می‌تواند بخشی از پاسخ ایران به تجاوز نظامی نیروهای آمریکا و رژیم صهیونیستی باشد. چنین رویکردی بیانگر آن است که در محاسبات اعلام شده از سوی مقامات جمهوری اسلامی ایران، استمرار اختلال و افزایش هزینه بازگشت به وضعیت عادی به اندازه خسارت اولیه اهمیت دارد.
همچنین رویترز مدعی است که از منظر راهبردی نیز این تهدید را می‌توان در چارچوب تلاش ایران برای گسترش دامنه هزینه‌های جنگ احتمالی تحلیل کرد. در این چارچوب، امنیت سرمایه‌گذاری‌های فناورانه کشورهای میزبان زیرساخت‌های آمریکایی نیز به متغیری مؤثر در محاسبات مربوط به تداوم یا مهار درگیری تبدیل می‌شود.
تنگه هرمز به مثابه گلوگاه ارتباطی با اهمیت منطقه‌ای
کابل‌های فیبر نوری زیردریایی ستون فقرات ارتباطات بین‌المللی محسوب می‌شوند. بر اساس داده‌های اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU) حدود ۹۹ درصد ترافیک داده بین‌المللی از طریق این زیرساخت‌ها منتقل می‌شود. ظرفیت انتقال بالا، تأخیر اندک و هزینه مناسب جابه‌جایی داده در مقیاس انبوه سبب شده است که ارتباطات ماهواره‌ای با وجود پیشرفت فناوری‌هایی مانند استارلینک هنوز جایگزین کامل شبکه کابل‌های زیردریایی نباشند.
تنگه هرمز در این شبکه جایگاه ویژه‌ای دارد. این گذرگاه علاوه بر اتصال خلیج فارس به دریای عمان و اقیانوس هند، مسیر عبور شماری از کابل‌های ارتباطی مورد استفاده کشورهای منطقه است. در همین راستا، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هشدار داده است که در صورت حمله به زیرساخت‌های ایران، هفت کابل اصلی اینترنت در محدوده تنگه هرمز ممکن است هدف قرار گیرند.
پیامدهای فنی از افت پهنای باند تا اختلال در خدمات حیاتی
آثار قطع کابل‌های زیردریایی تابع تعداد مسیرهای آسیب‌دیده، ظرفیت ارتباطات جایگزین و میزان وابستگی کشورها به شبکه‌های بین‌المللی است. در وضعیت عادی، اپراتورهای مخابراتی می‌توانند بخشی از ترافیک را از طریق کابل‌های دیگر یا شبکه‌های زمینی هدایت کنند. با این حال، آسیب هم‌زمان به چند مسیر ارتباطی می‌تواند ظرفیت پشتیبان را تحت فشار قرار دهد و موجب افزایش تأخیر، ازدحام شبکه و کاهش کیفیت خدمات شود.
در چنین شرایطی، نخستین پیامدها احتمالاً در خدمات وابسته به ارتباطات پایدار بین‌المللی مشاهده خواهد شد. تراکنش‌های بانکی برون‌مرزی، تجارت الکترونیکی، سامانه‌های پرداخت، ارتباطات سازمانی و خدمات رایانش ابری از جمله بخش‌هایی هستند که ممکن است با اختلال مواجه شوند. پلتفرم‌های حمل‌ونقل و تحویل کالا مانند «Careem» و «Talabat» نیز در صورت اختلال ارتباط میان کاربران، سامانه‌های پردازشی و مراکز داده می‌توانند کاهش محسوس کیفیت خدمات را تجربه کنند.
با این حال، باید به این نکته عنایت داشت که قطع کابل لزوماً به معنای خاموشی کامل مراکز داده یا توقف تمامی خدمات دیجیتال نیست. سامانه‌هایی که از پردازش محلی، ذخیره‌سازی توزیع‌شده و مسیرهای ارتباطی مستقل برخوردارند ممکن است همچنان فعال بمانند. حتی درباره خدماتی مانند یوتیوب و شبکه‌های اجتماعی نیز شدت اختلال به معماری توزیع محتوا و ظرفیت ارتباطات جایگزین وابسته است.
اقتصاد هوش مصنوعی خلیج فارس در معرض مخاطره
بر اساس گزارش رویترز، اهمیت راهبردی تهدید ایران زمانی روشن‌تر می‌شود که آن را در ارتباط با سرمایه‌گذاری‌های فناورانه کشورهای عربی بررسی کنیم. امارات، عربستان، قطر و دیگر کشورهای منطقه در تلاش هستند با توسعه مراکز داده، زیرساخت‌های ابری و ظرفیت پردازش هوش مصنوعی، وابستگی اقتصاد خود به درآمدهای نفتی را کاهش دهند. این راهبرد با حضور شرکت‌های بزرگ آمریکایی پیوند خورده است. آمازون، مایکروسافت و دیگر ارائه‌دهندگان خدمات دیجیتال در حال توسعه ظرفیت‌های منطقه‌ای خود هستند.
به گزارش رویترز، در جریان دور قبل درگیری‌های نظامی ایران و نیروهای متجاوز دو تأسیسات خدمات ابری آمازون در امارات مستقیماً هدف حملات ایران قرار گرفتند و زیرساخت‌های مجاور یکی از تأسیسات این شرکت در بحرین نیز آسیب دیدند. در چنین بستری، تهدید ارتباطات زیردریایی می‌تواند بر ارزیابی ریسک سرمایه‌گذاری، هزینه بیمه، استمرار خدمات و برنامه توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی اثر بگذارد. این مخاطرات الزاماً به خروج سرمایه‌گذاران منجر نمی‌شوند، اما ممکن است هزینه ایجاد ظرفیت پشتیبان و تضمین تداوم فعالیت را افزایش دهند.
بر همین اساس، شرکت مایکروسافت نیز در سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ بیش از ۴۰۰ میلیون دلار در توسعه ارتباطات زیردریایی و زمینی خاورمیانه سرمایه‌گذاری کند. این شرکت همچنین بر اهمیت مسیرهای ارتباطی متنوع برای حفظ پایداری خدمات تأکید کرده است.
بازدارندگی زیرساختی؛ منطق راهبردی هشدار تهران
با عنایت به دیدگاه‌های مطرح شده در گزارش رویترز، تهدید کابل‌های زیردریایی را می‌توان بخشی از راهبرد اعلامی ایران برای افزایش هزینه‌های حمله مجدد به زیرساخت‌های خود ارزیابی کرد. در این الگو، پیامدهای جنگ به تأسیسات نظامی محدود نمی‌ماند و سرمایه‌گذاری‌های اقتصادی و فناورانه کشورهای مرتبط با آمریکا نیز در معرض مخاطرات ناشی از گسترش درگیری قرار می‌گیرند.
الکس واتانکا، مدیر برنامه ایران در مؤسسه خاورمیانه واشنگتن، معتقد است هدف این هشدارها افزایش نگرانی دولت‌های خلیج فارس و مدیران شرکت‌های آمریکایی درباره امنیت سرمایه‌گذاری‌هایشان و تشویق آن‌ها به اعمال فشار بر واشنگتن برای جلوگیری از تشدید جنگ است. به باور کارشناسان غربی، از منظر ایران، این مسئله با یک ملاحظه مهم پیوند دارد: هرگونه حمله مجدد به زیرساخت‌های کشور ممکن است پیامدهایی فراتر از قلمرو ایران ایجاد کند.
دریای سرخ و مسئله تداوم اختلال
دریای سرخ نیز در ارزیابی تاب‌آوری دیجیتال منطقه اهمیت دارد. برآورد اخیر وبگاه «TeleGeography» نشان می‌دهد حدود سه درصد تقاضای جهانی پهنای باند بین‌المللی و نزدیک به ۱۰ درصد ترافیک میان‌منطقه‌ای از مسیرهای ارتباطی این پهنه عبور می‌کند. این در حالی است که رویترز تصریح کرده ایران در حال حاضر برنامه علنی مشخصی برای هدف قراردادن کابل‌های دریای سرخ اعلام نکرده است. با این وجود، برخی کارشناسان معتقدند که نمی‌توان وقوع این سناریو در صورت تشدید تنش را بعید و دور از ذهن دانست.
مسئله مهم دیگر، دشواری تعمیر کابل‌ها در شرایط جنگی است. بر همین اساس، محدودیت تردد شناورهای تخصصی، افزایش هزینه بیمه و تأخیر در صدور مجوزهای دریایی می‌تواند زمان بازیابی خدمات را افزایش دهد. در نتیجه، حتی اختلالی با دامنه جغرافیایی محدود ممکن است در صورت طولانی‌شدن دوره تعمیر، آثار اقتصادی قابل توجهی برجای بگذارد.
جنگ دیجیتال و تغییر معادله هزینه‌ها
گزارش اخیر رویترز و ادعای تهدید حمله به کابل‌های زیردریایی خلیج فارس بیانگر افزایش اهمیت زیرساخت‌های دیجیتال در معادلات امنیتی منطقه است. اگرچه داده‌های موجود از سناریوی فروپاشی اینترنت جهانی پشتیبانی نمی‌کنند، اما احتمال اختلال منطقه‌ای در ارتباطات، خدمات مالی و رایانش ابری، هزینه سنگینی بر دوش کشورهای حاشیه خلیج فارس و شرکت‌های فناوری آمریکایی مساقر در منطقه خواهد گذاشت.
از منظر تحلیل راهبردی ایران، اهمیت این تحول در آشکارشدن پیوند میان امنیت سرمایه‌گذاری‌های فناورانه کشورهای خلیج فارس و ثبات مناسبات نظامی منطقه است و هشدار تهران حامل این پیام است که هزینه‌های حمله مجدد به زیرساخت‌های ایران ممکن است در بخش‌هایی از اقتصاد دیجیتال منطقه نیز منعکس شود.
در نهایت، اهمیت راهبردی کابل‌های زیردریایی خلیج فارس بیش از آن که ناشی از سهم آن‌ها در اینترنت جهانی باشد، به وابستگی فزاینده اقتصادهای منطقه به ارتباطات پایدار و هزینه بالای اختلال طولانی‌مدت در این ارتباطات بازمی‌گردد. این واقعیت، امنیت زیرساخت‌های دیجیتال را به یکی از متغیرهای مؤثر در محاسبات مربوط به جنگ احتمالی ایران و آمریکا تبدیل کرده است.
