پژوهشگر پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، با بررسی «زیج حاکمی کبیر» و مقایسه آن با دیگر منابع تاریخی، تصویری تازه از تاریخ رصدهای نجومی تا سده چهارم قمری ارائه کرده است.
به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از دانشگاه تهران، پژوهشی از یونس کرامتی، پژوهشگر پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، با بررسی «زیج حاکمی کبیر» و مقایسه آن با دیگر منابع تاریخی، تصویری تازه از تاریخ رصدهای نجومی تا سده چهارم قمری ارائه کرده و نشان داده است که این اثر، علاوه بر ارزش نجومی، یکی از منابع مهم برای شناخت تاریخ علم و رصدگری در جهان اسلام به شمار میرود.
«زیج حاکمی کبیر» نوشته ابوالحسن علی بن عبدالرحمان بن احمد بن یونس، مشهور به ابن یونس، اخترشناس نامدار مصری است که در پایان سدۀ ۴ قمری تدوین شد. ابن یونس این اثر را با تکیه بر مجموعهای گسترده از رصدهای خود و اخترشناسان پیش از خود فراهم کرد؛ ویژگیای که آن را از بسیاری از آثار مشابه آن دوره متمایز کرده است.
در این پژوهش، گزارشهای ثبتشده در «زیج حاکمی» تنها بهعنوان دادههایی مربوط به حرکت اجرام آسمانی بررسی نشدهاند، بلکه اطلاعات موجود در آن برای بازسازی بخشی از تاریخ رصدگری و شناخت آثار و فعالیتهای اخترشناسانی که بسیاری از نوشتههای آنان از میان رفته، مورد استفاده قرار گرفته است. به گفته پژوهش، گزارشهای مربوط به ماهانی، خاندان اماجور و احمد نهاوندی در شمار اطلاعاتی قرار دارند که در مواردی تنها منبع موجود برای شناخت رصدهای این دانشمندان هستند.
یکی از ویژگیهای مهم «زیج حاکمی» ثبت جزئیات فراوان از رصدهای انجامشده توسط ابن یونس و اخترشناسان پیش از اوست. همین اطلاعات، این اثر را به منبعی ارزشمند برای شناخت سنت نجومی سدههای سوم و چهارم قمری تبدیل کرده است؛ بهویژه آنکه بخشی از این دادهها مربوط به رصدهایی است که در منابع دیگر کمتر یا اصلاً ثبت نشدهاند.
این پژوهش همچنین تصویری متفاوت از شیوه فعالیت ابن یونس ارائه میکند. برخلاف برخی روایتهای تاریخی که از وجود یک رصدخانه مجهز و دولتی برای او سخن گفتهاند، بررسی گزارشهای خود ابن یونس نشان میدهد که رصدهای او بیشتر در محیطی شخصی و با استفاده از ابزارهای قابل جابهجایی انجام میشده و در برخی موارد نیز برای انجام رصدهای عمومی یا تأیید نتایج، از مکانهایی مانند مسجد استفاده کرده است.
از دیگر بخشهای قابل توجه این پژوهش، بررسی گزارشهای مربوط به خورشیدگرفتها و ماهگرفتهاست. ابن یونس در «زیج حاکمی» ۳۰ مورد گرفت، شامل ۱۰ خورشیدگرفت و ۲۰ ماهگرفت، را ثبت کرده است که بخشی از آنها مربوط به رصدهای اخترشناسان پیش از او بوده و در منابع موجود آثار آنان باقی نمانده است. این دادهها بعدها، از میانه قرن هجدهم میلادی، در مطالعات مربوط به تغییرات بلندمدت حرکت ماه نیز مورد استفاده قرار گرفتند.
در بخش دیگری از مقاله، گزارشهای مربوط به رصد سیارات و گردآوری اطلاعات درباره حرکت اجرام آسمانی بررسی شده است. بر اساس پژوهش، دقت رصدهای ابن یونس و استفاده از دادههای اخترشناسان پیشین به تهیه جدولهای نجومی دقیقتر کمک کرد و او با تکیه بر همین دادهها توانست برخی خطاهای موجود در محاسبات و رصدهای پیشین، از جمله دادههای منتسب به بطلمیوس، را شناسایی کند.
در این مطالعه، برای تکمیل و در مواردی تصحیح گزارشهای «زیج حاکمی»، از نوشتههای دیگر دانشمندان، بهویژه گزارشهای ابوریحان بیرونی، نیز استفاده شده است. این مقایسه میان منابع مختلف کمک کرده تا اطلاعات پراکنده درباره تاریخ رصدگری در قرون نخستین اسلامی با دقت بیشتری بررسی شود.
یکی از نکات برجسته پژوهش، توجه به گزارشهای مربوط به رصدهای ایرانی و فعالیتهای نجومی در مناطقی مانند جندیشاپور، سمرقند و نیشابور است؛ اطلاعاتی که به گفته نویسنده، حتی در برخی آثار موجود ابوریحان بیرونی نیز به این شکل ثبت نشدهاند. از این منظر، «زیج حاکمی» تنها یک کتاب نجومی نیست، بلکه سندی مهم برای مطالعه تاریخ علم و انتقال دانش نجومی در جهان اسلام به شمار میرود.
این مقاله با عنوان «تاریخ رصدگری تا سده چهارم قمری به روایت زیج حاکمی کبیر و متون موازی آن» نوشته دکتر یونس کرامتی، در نشریه «تاریخ علم»، دوره بیستوسوم، شماره دوم منتشر شده و ناشر آن مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران است.
